marketkonekt
0 0
33
 
Lënda Sintakse - Leksioni 3
Fjalia perbehet prej pjeseve te vecanta ose elementeve te vecante qe hyjne ne mardhenie me njeri tjetrin. Disa jane kryesore, disa te varura prej tyre, ose te lidhura me njera tjetren.

Keto pjese lidhen midis tyre duke krijuar strukturen e fjalise. Me nje term permbledhes do ti quajme gjymtyre te fjalise. Gjymtyra baze qe organizon fjaline eshte kallezuesi, gjymtyre qe shprehet me nje forme foljore te shtjelluar. Gjymtyret e tjera varen prej saj ose nga njera tjetra dhe hyjne ne grupin e gjymtyreve te dyta.

Kryefjala

Ajo eshte gjymtyre kryesore emerore ose peremerore e fjalise qe varet nga kallezuesi, qe bashkohet me te dhe qe sakteson subjektin e veprimit duke hyre ne lidhje kallezuesore me kallezuesin.

Shembull: Kali po vrapon. Kali kryefajle dhe vrapon kallezuesi.

Kali eshte gjymtyre qe varet nga folja dhe mund te vendoset para ose pas saj. Te dyja jane ne numrin njejes (si pjese ligjerate), pra kemi nje bashke pershtatje.

Ne rastin …vrapon, ne mungese te kryefjales, kumti i fjalise nuk del i plote vetem nepermjet subjektit te veprimit, prandaj duket saktesuar nga Kryefjala. Kryefjale marrin zakonkisht foljet ne veten e trete psh veta e pare punoj nuk ka nevoje per kryefjale do me thene per peremrin vetor. Kuptohet qe punoj une
Subjekti i veprimit dhe i fjalise ne kete rast perputhen, ndersa kur eshte ne veten e trete, subjekti i foljes dhe i fjalise nuk perputhen. Punonte mire (ai ose ajo)

Kryefjala shprehet sidomos me emer, cilido qofte kuptimi i ketij emri por mund te shprehet edhe me peremer, me numeore ose me cdo pjese tjeter te ligjerates kyresisht te lidhura ne togfjalesh.
Kur eshte emer kyrefjala eshte ne trajten e shquar por mund te jete edhe ne trajten e pashquar: emeri ne trajten e shquar, rasa emerore eshte forma me tipike e kryefjales.
Ne kete forme emeri mund te jete i pergjithshem, i pervecem dhe mund te kete cfaredo kuptimi leksikor.
emri perdoret ne trajten e shquar edhe kur eshte rrimarrje nga konteksti.

Shembull: Me tutje ndodhet nje peme, pema eshte e larte.

Ne rastin e dyte pema eshte emri ne trajten e shquar. Edhe nje peme eshte rasa emerore dhe sherben si kryefjale.
Nese emeri pefaqeson nje send te konkretizuar nga situata ndodhet ne trajten e shquar: zogjte po shtegtojne (percaktohet nga nje gjymtyre tjeter)

emri i shquar kufizohet me ane te percaktimit:

Shembull: Mesuesi i vjeter, vetetimthi hetoi koleget e tij.

Perdorimi i emrit ne trajten e pashquar si kryefjale paraqet disa kufizime te cilat jane kufizime qofte strukturore qofte kuptimore. Nder to permendet tipi i fjalise (deftore, pyetese, pohore ose mohore), numri dhe kuptimi i emrit ne funksionin e kryefjales, diateza e foljes kallezues, prania ose mungesa e percaktoreve kallezuesor te shprehur me emer ne fjali.
Kufizimet ne radhe ta pare percaktohen nga numri. Ne numrin njejes kemi kufizime te perdorimit te kryefjales te cilat nuk vihen re ne numrin shumes. Ne njejes emri perdoret si kryefjale, kur folja eshte e formes pesore dhe jo kalimtare. (nuk duhet te marr kundrinor te drejte)
Nje kufizim tjeter ka te beje me kuptimin e emrit. Nese emri paraqet nje send konkret te numerueshem ose te panumerueshem. Kur emertojne klasa sendesh te numerueshme perdoren si kryefjale ne fjalite mohore dhe pyetese.

Shembull: Ne pyll as kafshe levizte, as shpend fluturonte. (kafshte dhe shpend jane ne njejes)

Ne kete fjali kryefjalet shpend dhe kafshe eshte emer i pashqur, numri njejes dhe fjalia eshte mohuese. Ne kete tip fjalie emri ka kuptim te pergjithesuar, pra egzisoton nje kundervenie shpend – kafshe, ndersa kur emeri eshte ne shumes nuk ka kufizime per t’u perdorur si kryefjale.

emri i pashquar ne kete rast perdoret si kryefjale ne fjalite deftore dhe pyetese

Kryefjala shprehet edhe me perermer, me cdo lloj qe ze vendin e emrit. 

Peremri vetor si kryefjale perdoret ne cdo vete dhe ne cdo numer. Veta e pare dhe e dyte perdoren si kryefjale kur mbi kete vete bie theksi llogjik ose kur vihet ne dukje me ane te kundervenies.

Shembull: Lirine s’e solla une, por e gjeta ketu midis jush (une dhe jush)

Kundervihet veta e pare njejejes me te dyten shumes
Vetori i vetes se dyte njejes mund te kete edhe kuptim te pergjithesuar.

Shembull: Ne ate moment, ti kupton se nuk ke te besh me veper letrare (ti eshte kryefjale me kuptim te pergjithesuar)

Peremrat deftore: ky, ai  qe tregojne perkatesisht sende per afer ose per larg folesit.

Shembull: Keto ishin udhetime te vogla dhe mjaft te kendeshme (keto)

Deftoret mund te perdoren edhe me kuptim anaforik ose pergjithesues kur duam te theksojme kryefjalen ne nje rend te drejte dhe peremri i referohet konteksit te meparshem duke e zevendesuar kryefjalen.

Shembull: Shiu kishte nje bukri te vecante (Shiu kryefjale). Ky me terhiqte me shume se cdo gje. (ky i referohet shiut)

Gjithashtu perdoren edhe me kuptimin kataforik: I referohen konteksit te mepaseshem ose kur eshte i percaktuar nga vete situate: nenkupton kryefjalen, ose sendin qe mungon.

Shembull: Ky qe rri atje ishte shoku im. (ky dhe shoku)  emri vjen me pas peremrit.

(permbajtja sendore ose konkrete e frymorit ose e sendit percaktohet nga fjalia qe vjen me pas )
Perdorimi i peremerit deftor si kryefjale eshte mjaft i nderlikuar megjithate si kryefjale perdoren edhe pyetesit kush, cili, cila apo cilet dhe cilat, c, cfare sa.

Shembull: Kush eshte trishtuar me shume se ai person? (kush)
Sa erdhen ate dite? (sa)

Peremrat lidhore te caktaur dhe te pacaktuar perdoren si kryefjale te nje periudhe te nenrendituar:

Shembull: Kush s’ka per te qendruar, le te dale jashte (ai qe  = kush)

Asnje drite nuk dukej ne shtepizat qe humbisnin diku (qe peremer lidhor)
Edhe me peremrat e pacaktuar: kush, dikush, askush, asnje, gjithesecili.

Shembull: Askush nuk flet (askush kryefjale)

Ajo shprehet edhe me numeror themeror ose me kuptim permbledhes me perdorim emeror:

Shembull: As edhe nje nuk do te mungoj ne diten e provimit (as edhe nje eshte emerzuar). Gjashte ishin te rinj te tjeret jo (gjashte - kryefjale)
Por mund te shprehet edhe me pjese te tjera te emerzuara. Zakonisht, mbiemrat e emerzuar, peremrat pronor dhe deftore te emerzuar etj.

Shembull: e reja ne art (e reja)

Te paret erdhen me trenin e mbasdites (te paret)
Pseja mbeti pa pergjigje (pseja)
Shprehet edhe me togfjalesh ne ato raste ne vecanti kur gjymtyra bosht e togut ka nje forme morfologjike e cila nuk mund te funksionoje me vete.
Athere ajo funksionon se bashku me fjalen e varur

Shembull: Kjo mjegull me horizontin (kjo mjegull = kryefjale).

Konteksti sakteson se kemi nje send te percakaar zakonisht kemi peremr + emer i pashquar.

Shembull: Keto ndjenja ia zvogelonin boten e madhe (keto ndjenja)

Kryefjale perdoren edhe peremrat pronor, sidomos perpara emrave te farefisnise

Shembull: Yt vella doli i pari ne konkurs (yt vella kryefjale)

Perdoren peremrat pyetes te packakturit te tipit njefare, gjithfare, cfaredo. lloj lloj etj.

Shembull: Cdo lulekuqe e celur (cdo lulekueqe = kyrefjale)

Cili kod ia mohon njeriut ndihmen mjeksore (cili kod)
Atij i lindi njefare dyshimi (njefare dyshimi)
Ne mendje po i kalonin gjithfre mendimesh (gjithfare mendimesh)

Perdoret si kryefjale numerori nje + nje emer qe tregon mase.
Varg, tufe, sere, grumbull. dhe emeri i dyte eshte zakonisht ne rasen rrjedhore shumes.

Shembull: nje tufe pulebardhash fluturonin si te mpira (nje tufe pulebardhash = kryefjale)
Nje varg gjemimesh u degjuan njeri pas tjetrit. (nje varg gjemimesh)

Shprehet edhe me emer ne rasen gjinore

emri ne rasen gjinore eshte gjymtyra e varur e nje togfjlashi emeror: te shtepsie se saj vertete jane fanatike (te shtepise = kryefjale) nenkuptohet njerezit e shtepise se saj.

itkalbania shkollarrezedrite >


umb










Komente: Shfleto artikuj te tjere per:
Postuar nga: lepuri
ikub #:
 33 1003240063





   
 
  *Nese nuk e lexoni kodin atehere ringarkoni faqen per nje kod te ri.
isabela
Para 9 muajsh  
  
:p
     
aulona
Para 9 muajsh  
  
Ne cilen gramatike e gjej kete matetial rreth kryefjales edhe viti i botimit edhe autort cilt jane?
     
:P:P:P:P:P
Para 21 muajsh  
  
nuk po e gjej ate qe po me duhet rishikojnei pleas
+0     
:P:P:P:P:P
Para 21 muajsh  
  
nuk po e gjej ate qe po me duhet rishikojnei pleas
+0     
ar:P
Para 22 muajsh  
  
aahahah shum te bukuraa :P
     
valon
Para 34 muajsh  
  
pershendteje, ju lutem nese mundet dikush te me ndihmoj lidhur me kete teme; Fjalite e varura percaktore, ju jam shum mirenjohes. kjo eshte emaili im valon.gajraku@live.com flm per mirekuptim
+1     
anila
Para 35 muajsh  
  
Faliminderit!!
     
anila
Para 35 muajsh  
  
Mir per këto por ndoshta duhet pak më gjonsisht
     
anila
Para 35 muajsh  
  
hahhahah
-2     
anila
Para 35 muajsh  
  
mir per kto pak me gjansisht duhet?!?!
     
anila
Para 35 muajsh  
  
Mir faliminderit per kto veq ish doft pak ma xhansisht
+0     
guig8
Para 35 muajsh  
  
juve juve juve juve juveeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee
-1     
guig8
Para 35 muajsh  
  
nk minteres
     
gresa
Para 35 muajsh  
  
te gjej fjali me peremer lidhor
-1     
gresa
Para 35 muajsh  
  
te gjej fjali me peremer lidhor
+1     
gresa
Para 35 muajsh  
  
te gjej fjali me peremer lidhor
     
diellza
Para 35 muajsh  
  
hahahhahahahaha peremrat pronore
-1     
lerana
Para 35 muajsh  
  
ytjusyj
     
lerana
Para 35 muajsh  
  
ytjusyj
     
lerana
Para 35 muajsh  
  
kjo eshete got
     
lerana
Para 35 muajsh  
  
nj muaj u bene
-3     
lerana
Para 35 muajsh  
  
nje vit i ri
     
lerana
Para 35 muajsh  
  
nje vit i ri
-1     
erzana
Para 35 muajsh  
  
jeni te papare :p hahahaha
-1     
erzana
Para 35 muajsh  
  
asht emir por nuk ka shum shembuj te qart ju lutem beni me shum shembuj
+0     
heeww
Para 43 muajsh  
  
trim mbi trima kish qene gjithmone gjergj elez alia.ai perhere ia kishte mbrojtur nderin atdheut. hej a bon mem tregu naj kush nqofte se e din ku osht kryefjala dhe ku kallxuesori se po me vyn urgjentisht.
-2     
OTR
Para 45 muajsh  
  
kto jan shum te bukura dhe me ndihmojne ne mesime i Lumte ai qe e ka hapur kete !!
-2     
messi i verteti
Para 46 muajsh  
  
ma i miri'''''mesi'laki,,,,,,,,.,.,.,,,,,,,,$#%%^(f)
-1     
messi i verteti
Para 46 muajsh  
  
wadadwadwadw mirmir
-1     
messi i verteti
Para 46 muajsh  
  
hahahhhaah messi jam e kom fitu TOPIN E ART haahahaha
-1     
aldr$n
Para 46 muajsh  
  
jeni ma te miret qe i qit qity <3
-2     
aldr$n
Para 46 muajsh  
  
shum te mira flm per keto
-4     
..
Para 47 muajsh  
  
haa
+1     


| Shto tek te Preferuarat
Argetohu Gjej
Jeta e perditshme Te nevojshme


alpet

as
spitaliamerikan